دو كتاب اول ايلياد، آثار هسيودُس (هشتم پم)، پيندارُس، اُريپيدس و شايد
آريستوفانس، تئوكريتوس، فيلوستراتوس فلاويوس (سوم ـ 1). پائولوس سيلِنتياريوس
(چهارم ـ 1) و نيكتاس داويد (متوفا حدود 890).1
جالبترين كتاب او از لحاظ خوانندگان ما رسالهاي است كه به درخواست نيكولايوس
رابداس در مورد ساختن مربعهاي وفقي نوشته است، يعني وسيلهاي براي مرتب كردن
اعداد 1 تا n² در يك مربع، بهطوري كه مجموع اعداد هر رديف، ستون يا قطر آن
برابر
باشد. او توضيح ميدهد وقتي n=2m+1 و n=4m باشد چگونه بايد
عمل كرد؛ همچنين در موردي كه n=4m+2 است. ولي در اين مورد موفق نميشود. اين
معلومات به هيچ روي تازگي نداشت و قبلاً تيون (ثاون) ازميري (دوم ـ 1)،
مربعهاي وفقي را ميشناخت، بگذريم از اخوانالصفا (دهم ـ 2)، ابن عزرا
(دوازدهم ـ 1) و همچنين بگذريم از سنت چيني كه تاريخش نامعلوم است.2
با اين حال مسخوپولس نخستين رسالهٴ يوناني را دراين باره نوشت كه هيچ نفوذ
عربي را نشان نميدهد. اين در عين حال قديمترين رساله درباب اعداد وفقي به
همهٴ زبانهاست، جز شايد3
رسالههاي احمدبن علي بوني و ابن لبودي (سيزدهم ـ 1)؟ در متنهاي قديمتر
يوناني و عربي مربعهاي وفقي ديده ميشود، همچنين گاه آنها را در طلسمها
مييابيم، ولي نه خواص رياضي آنها و نه طرز ساختنشان توصيف شده بود. نه در
رسالهٴ مسخوپولس و نه در اصطلاحي كه بهكار برده هيچ نشانهاي از جادو وجود
ندارد، چون از ساختن عددهاي مربع نام ميبرد، نه مربعهاي جادويي.4
رابـداس
نيكلاس رابداس. رياضيدان بيزانسي (برآمدنش سال 1341).
دربارهٴ زندگي او هيچ نميدانيم. سال 1341 از تقويمي در يكي از آثارش استخراج شده است. اودر ازمير زاده شد و در قسطنطنيه ميزيست و به
((رياضيدان و هندسهدان)) ملقب بود.
بايد توجه داشت كه مانوئل مسخوپولس رساله درباب اعداد وفقي خود را براي رابداس نوشت، ولي اين امر مسلم نيست، چون اين مطلب را شخص ديگري پس از مرگش در عنوان اين رساله نوشته است. با اين حال مطلبي قابل قبول است.
1. Nicetas David Paphlagon. ، اسقف داديبرا در پافلاگونيه، بزرگترين نويسندهٴ اواخر سدهٴ نهم پس از فوتيوس.
2. در ج 1 و 2 مقدمه بارها به مربعهاي وفقي اشاره شده است.
3. بدانسبب ميگويم ((شايد)) كه نميدانم ((مقالهٴ)) ابن لبودي درباب مربعهاي وفقي (مذكور در مقدمه 2، ص 1477) در چه مقياسي است. اما درمورد شمسالمعارف بوني (مقدمه 2، ص 1451)، يك نسخهٴ چاپ قاهرهاش را دارم كه هنوز نخواندهام (خيلي مفصل است). بررسي سطحي آن نشان ميدهد كه پر از جادوست، ولي امكان دارد در جايي از آن دستور ساختن مربعهاي وفقي پنهان شده باشد.
4. در زبان انگليسي مربع وفقي را magic square (مربع جادويي) مينامند. ـ م.